Bestrijdingsmiddelen
Boeren en telers gebruiken bestrijdingsmiddelen om insecten, schimmels en onkruid te bestrijden. Dat lijkt logisch: je wilt gewassen beschermen en oogstverlies voorkomen. Maar bestrijdingsmiddelen hebben ook gevolgen voor de natuur, de kwaliteit van ons water en mogelijk onze gezondheid.
Bestrijdingsmiddelen worden bovendien niet alleen gebruikt in de landbouw en tuinbouw. Ook in siertuinen, openbare ruimtes en rond woningen worden middelen ingezet tegen bijvoorbeeld onkruid, mieren, wespen of houtaantasters. Wat begint als een oplossing voor een specifiek probleem, kan daardoor invloed hebben op planten, dieren en ecosystemen buiten de plek waar het middel wordt gebruikt.
Op deze pagina lees je wat bestrijdingsmiddelen zijn, waarom ze worden gebruikt, welke gevolgen ze kunnen hebben voor natuur, water en gezondheid en welke alternatieven er zijn. Ook vind je links naar verdiepende pagina’s over specifieke onderwerpen binnen dit thema.
Wat zijn bestrijdingsmiddelen?
Bestrijdingsmiddelen zijn stoffen of producten die worden gebruikt om ongewenste organismen te bestrijden of te beheersen. Het gaat bijvoorbeeld om middelen tegen insecten, schimmels, onkruid, mijten en houtaantastende organismen.
Bestrijdingsmiddelen worden ook wel pesticiden genoemd. Ze worden ingezet om schade aan gewassen, planten, hout, gebouwen of opgeslagen producten te voorkomen. Niet alle bestrijdingsmiddelen werken op dezelfde manier. Sommige middelen doden een organisme direct, terwijl andere de groei of voortplanting verstoren. De werking hangt af van het type middel en het doel waarvoor het wordt ingezet.
Er bestaan grofweg twee soorten bestrijdingsmiddelen: chemische bestrijdingsmiddelen, die meestal synthetisch worden geproduceerd, en biologische bestrijdingsmiddelen, die gebruikmaken van natuurlijke organismen of processen. Op deze pagina leggen we de grote lijnen uit. Op de verdiepende pagina’s lees je meer over specifieke vormen van bestrijding, risico’s en oplossingen.
Wat is het probleem met bestrijdingsmiddelen?
Bestrijdingsmiddelen zijn ontwikkeld om ongewenste organismen te bestrijden. In de praktijk blijven deze middelen echter niet altijd beperkt tot hun doel. Een deel van de stoffen kan zich verspreiden naar bodem, water en lucht. Daardoor kunnen ook soorten worden geraakt die niet het doelwit zijn van de bestrijding.
De gevolgen verschillen per middel en per situatie, maar de kern van het probleem is vaak dezelfde: gebruik van bestrijdingsmiddelen > verspreiding in de omgeving > effecten op natuur, water en leefomgeving
Dat betekent niet dat ieder gebruik automatisch tot dezelfde gevolgen leidt. Wel heeft onderzoek laten zien dat bestrijdingsmiddelen kunnen bijdragen aan druk op ecosystemen en biodiversiteit. In de volgende paragrafen lichten we de belangrijkste thema’s toe.
Wat zijn de gevolgen voor natuur en biodiversiteit?
Veel bestrijdingsmiddelen zijn bedoeld om levende organismen te beïnvloeden. Daardoor kunnen ze ook effecten hebben op soorten die niet het doelwit zijn. Denk bijvoorbeeld aan wilde bijen, hommels, vlinders, zweefvliegen en bodemorganismen. Deze soorten spelen een belangrijke rol in ecosystemen. Bestuivende insecten zorgen ervoor dat veel planten zich kunnen voortplanten. Ook voor de voedselproductie zijn zij van groot belang.
Wanneer populaties van insecten afnemen, heeft dat gevolgen voor andere soorten. Vogels, vleermuizen en andere dieren zijn afhankelijk van insecten als voedselbron.
Zo kunnen de effecten van bestrijdingsmiddelen verder reiken dan de oorspronkelijke toepassing. Biodiversiteit staat wereldwijd onder druk en bestrijdingsmiddelen worden gezien als een van de factoren die hierbij een rol spelen.
Lees meer over:
Wat betekenen bestrijdingsmiddelen voor water, bodem en lucht?
Bestrijdingsmiddelen komen niet altijd terecht op de plek waarvoor ze zijn bedoeld. Via verschillende routes kunnen stoffen zich verspreiden in de omgeving.
Bodem
Een deel van de middelen komt in de bodem terecht. Daar kunnen stoffen invloed hebben op organismen die belangrijk zijn voor een gezonde bodem, zoals bacteriën, schimmels en kleine bodemdiertjes.
Water
Via regenwater kunnen bestrijdingsmiddelen uitspoelen naar sloten, beken, rivieren en grondwater. Dit heeft gevolgen voor de waterkwaliteit en voor planten en dieren die afhankelijk zijn van schoon water.
Lucht
Tijdens of na gebruik kunnen sommige stoffen zich verspreiden via de lucht. Dit wordt ook wel verwaaiing genoemd. Hierdoor kunnen bestrijdingsmiddelen buiten het oorspronkelijke gebruiksgebied terechtkomen. Bestrijdingsmiddelen vormen daarmee onderdeel van een groter vraagstuk: chemische vervuiling van onze leefomgeving.
Lees verder op:
Zijn bestrijdingsmiddelen schadelijk voor de gezondheid?
Mensen kunnen bijvoorbeeld via voedsel, drinkwater, lucht, werk in de landbouw of de directe leefomgeving in aanraking komen met bestrijdingsmiddelen. Of bestrijdingsmiddelen schadelijk zijn voor de gezondheid hangt af van verschillende factoren, zoals de gebruikte stof, de hoeveelheid en de duur van de blootstelling.
Er wordt veel onderzoek gedaan naar mogelijke gezondheidseffecten. Daarbij wordt gekeken naar zowel korte- als langetermijneffecten. Ook wordt onderzoek gedaan naar mogelijke verbanden tussen langdurige blootstelling en aandoeningen zoals Parkinson. Tegelijkertijd bestaan er nog onzekerheden. Daarom blijven onafhankelijk onderzoek, monitoring en voorzichtigheid belangrijk.
Meer weten? Lees de pagina Bestrijdingsmiddelen en gezondheid.
Waarom is het gebruik moeilijk te verminderen?
Hoewel steeds meer mensen het eens zijn dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen moet afnemen, blijkt verandering in de praktijk niet eenvoudig. Dat komt onder meer doordat het gebruik samenhangt met de manier waarop landbouw, voedselketens en consumptie zijn georganiseerd. In de landbouw spelen bijvoorbeeld monoculturen, risico op oogstverlies, economische druk en kwaliteitseisen een belangrijke rol. Daarnaast kiezen consumenten vaak voor producten die goedkoop zijn of er perfect uitzien.
Ook in huis en tuin spelen gemak en gewoonte een rol. Een bestrijdingsmiddel lijkt vaak een snelle oplossing voor een direct probleem. Hierdoor is het gebruik van bestrijdingsmiddelen geen losstaand vraagstuk, maar een systeemvraagstuk.
Lees meer op:
Welke oplossingen en alternatieven zijn er?
Minder bestrijdingsmiddelen gebruiken is mogelijk. Maar de oplossing ligt niet alleen in het vervangen van het ene middel door het andere. De grootste winst zit vaak in een andere manier van werken. Voorbeelden van oplossingen zijn meer biodiversiteit, gezonde bodems, weerbare gewassen, natuurlijke plaagbestrijding, andere landbouwsystemen, biologische bestrijding en bewustere keuzes van consumenten.
Biologische bestrijding kan bijvoorbeeld helpen om plagen te beheersen met natuurlijke vijanden. Daarnaast kunnen natuurinclusieve landbouw en agro-ecologische principes bijdragen aan minder afhankelijkheid van chemische middelen. Tegelijkertijd zijn ook overheid, bedrijven, supermarkten en ketenpartijen nodig om verandering mogelijk te maken.
Lees meer over:
Wat kun je zelf doen?
Individuele keuzes lossen het probleem niet alleen op, maar kunnen wel bijdragen aan verandering. Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor biologische producten, bewust bloemen kopen die zonder of met minder bestrijdingsmiddelen zijn geteeld, minder chemische middelen gebruiken in huis en tuin, kiezen voor natuurlijke alternatieven en letten op keurmerken en productinformatie.
Wanneer meer mensen kiezen voor duurzame producten, verandert ook de vraag in de markt. Dat kan invloed hebben op hoe voedsel, bloemen en andere producten worden geproduceerd.
Lees ook:
Waarom is er maatschappelijke discussie over bestrijdingsmiddelen?
Bestrijdingsmiddelen raken aan verschillende belangen tegelijk. Boeren en telers hebben middelen nodig om gewassen te beschermen en economische risico’s te beperken. Tegelijkertijd maken natuurorganisaties, omwonenden en consumenten zich zorgen over effecten op natuur, waterkwaliteit en gezondheid.
Ook de toelating van middelen en de vraag welke risico’s acceptabel zijn, leiden regelmatig tot discussie. Dat maakt bestrijdingsmiddelen geen eenvoudig ja-of-nee-vraagstuk. Het gaat om de vraag hoe voedselproductie, natuur, gezondheid en economie beter met elkaar in balans kunnen worden gebracht.
Lees verder op:
Dit doet Natuur & Milieu
Natuur & Milieu zet zich in voor gezonde lucht, schoon water, een vruchtbare bodem en een groene leefomgeving voor iedereen. Met feiten, oplossingen en samenwerking laten we zien dat het kán.
Binnen het thema bestrijdingsmiddelen zetten we ons in voor minder gebruik van schadelijke bestrijdingsmiddelen, een betere bescherming van natuur en biodiversiteit, schoner water, bescherming van kwetsbare natuur- en drinkwatergebieden, een landbouw die minder afhankelijk is van chemische middelen en meer ruimte voor biologische en natuurlijke alternatieven. Dat vraagt om samenwerking tussen boeren, consumenten, bedrijven en overheden.
Lees ook:
Verdiep je verder in bestrijdingsmiddelen
Wil je meer weten over een specifiek onderdeel van het onderwerp? Bekijk dan onze verdiepende pagina’s:
Chemische bestrijdingsmiddelen en hun impact
Hoe werken chemische bestrijdingsmiddelen en wat betekenen ze voor natuur, water en biodiversiteit?
Bestrijdingsmiddelen in de landbouw
Waarom worden bestrijdingsmiddelen zo veel gebruikt in de landbouw en welke factoren houden dit systeem in stand?
Bestrijdingsmiddelen en gezondheid
Wat weten we over blootstelling, gezondheidsrisico’s en het mogelijke verband met aandoeningen zoals Parkinson?
PFAS in bestrijdingsmiddelen
Hoe hangen PFAS en bestrijdingsmiddelen met elkaar samen en waarom krijgen deze stoffen zoveel aandacht?
Biologische bestrijdingsmiddelen
Hoe werken natuurlijke vijanden, bacteriën en schimmels als alternatief voor chemische bestrijding?
Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen
Welke oplossingen zijn er om landbouw en samenleving minder afhankelijk te maken van bestrijdingsmiddelen?
Waarom gebruiken we bestrijdingsmiddelen in huis en tuin?
Waarom grijpen mensen naar middelen tegen mieren, wespen, houtworm of onkruid en welke alternatieven zijn er?
Chemische vervuiling
Hoe passen bestrijdingsmiddelen binnen het bredere probleem van chemische vervuiling van bodem, water en leefomgeving?