Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen

De afgelopen decennia zijn chemische bestrijdingsmiddelen een vast onderdeel geworden van veel landbouwsystemen. Ze helpen om gewassen te beschermen tegen plagen en ziekten, maar hebben ook gevolgen buiten het landbouwperceel. Sommige middelen kunnen terechtkomen in bodem, water en lucht. Daarnaast kunnen ze ook andere soorten raken dan waarvoor ze bedoeld zijn. Denk aan insecten die belangrijk zijn voor bestuiving of aan organismen die bijdragen aan een gezond ecosysteem.

Wanneer deze effecten zich opstapelen, kan dat gevolgen hebben voor biodiversiteit en de veerkracht van natuurgebieden. Ook bestaan er zorgen over mogelijke gezondheidseffecten van langdurige blootstelling aan bepaalde stoffen. Daar komt bij dat veel landbouwsystemen afhankelijk zijn geworden van bestrijdingsmiddelen. Wanneer plagen ontstaan, is bestrijding vaak de standaardoplossing. Juist daarom zijn alternatieven voor bestrijdingsmiddelen nodig: om de afhankelijkheid van chemische middelen te verminderen en landbouw beter in balans te brengen met natuur en milieu.

Meer lezen over de gevolgen van chemische middelen? Bekijk dan Chemische bestrijdingsmiddelen en hun impact.

Veel oplossingen beginnen bij de inrichting van de landbouw. De vraag is niet alleen hoe een plaag wordt bestreden, maar vooral hoe wordt voorkomen dat plagen uitgroeien tot een probleem. Natuurlijke ecosystemen laten zien dat biodiversiteit een belangrijke rol speelt bij het in evenwicht houden van soorten. Wanneer dat principe wordt toegepast in de landbouw, ontstaan kansen om minder afhankelijk te worden van bestrijdingsmiddelen.

De logica is eenvoudig: meer biodiversiteit > minder plagen > minder bestrijdingsmiddelen

Daarnaast spelen gezonde bodems, sterke gewassen en slimme teeltmethoden een belangrijke rol. Zo ontstaat een systeem dat plagen beter kan opvangen zonder voortdurend te hoeven ingrijpen.

Een landbouwsysteem met veel biodiversiteit bevat vaak meer natuurlijke vijanden van plaaginsecten. Vogels, spinnen, zweefvliegen, sluipwespen en andere soorten helpen mee om populaties van schadelijke insecten onder controle te houden. Wanneer ecosystemen meer in balans zijn, krijgen plagen minder kans om zich explosief te ontwikkelen. Dit betekent dat minder bestrijding nodig is.

Biodiversiteit als natuurlijke bescherming 
Maatregelen die biodiversiteit vergroten zijn bijvoorbeeld bloemrijke akkerranden, houtwallen en heggen, meer variatie in gewassen en ruimte voor natuurlijke leefgebieden. Biodiversiteit is daarmee niet alleen waardevol voor natuur, maar ook een belangrijk bestrijdingsmiddelen alternatief.

Gezonde bodems en weerbare gewassen 
Een gezonde bodem vormt de basis van een weerbaar landbouwsysteem. In een levende bodem werken bacteriën, schimmels, wormen en andere organismen samen. Zij zorgen voor een goede bodemstructuur, voldoende voedingsstoffen en een gezonde groei van planten.

Sterke planten zijn beter bestand tegen ziekten en plagen. Dit betekent dat minder bestrijding nodig is om gewassen gezond te houden. Gezonde bodems dragen bij aan sterkere gewassen, een betere waterhuishouding, meer biodiversiteit en een kleinere kans op ziekten. Zo ontstaat een landbouwsysteem dat minder afhankelijk is van chemische oplossingen.

Er zijn verschillende landbouwsystemen die bewust inzetten op natuurlijke processen en preventie. Voorbeelden hiervan zijn biologische landbouw, natuurinclusieve landbouw, agro-ecologie, gewasrotatie en mengteelten. Deze systemen proberen plagen niet alleen te bestrijden, maar vooral te voorkomen. Door variatie aan te brengen en natuurlijke processen te versterken, wordt de kans op grote uitbraken kleiner.

Een perceel met steeds hetzelfde gewas is vaak kwetsbaarder voor ziekten en plagen dan een systeem met meer variatie. Daarom spelen gewasrotatie en mengteelten een belangrijke rol binnen duurzame landbouw.

Lees ook Bestrijdingsmiddelen in de landbouw, Biodiversiteit en Natuurvriendelijke landbouw.

Praktijkvoorbeelden van boeren die al op deze manier werken vind je onder meer in Interview biologische sierteler: alles wat we nodig hebben zit in de natuur en Landbouw en natuur samen rond kwetsbare drinkwatergebieden.

Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen liggen niet alleen op het boerenbedrijf. Ook consumenten hebben invloed op het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Wat mensen kopen heeft invloed op wat wordt geproduceerd. Wanneer de vraag naar duurzame producten groeit, bewegen supermarkten, kwekers, telers en producenten mee. Dit betekent dat keuzes in de supermarkt, tuincentrum of bloemenwinkel kunnen bijdragen aan verandering in de keten.

Kiezen voor biologisch
Biologische landbouw werkt volgens andere regels dan de gangbare landbouw. Het gebruik van synthetische chemische bestrijdingsmiddelen is daarbij sterk beperkt. Hierdoor kan de keuze voor biologische producten bijdragen aan een lagere afhankelijkheid van chemische middelen. Wanneer meer consumenten biologisch kopen, groeit de vraag naar biologische producten, ontstaat meer ruimte voor biologische boeren en verschuift het aanbod in de markt.

Lees ook: Kies voor biologisch: gezond en beter voor de natuur.

Bewust kopen van voedsel en bloemen
Niet alleen voedsel, maar ook siergewassen worden vaak behandeld met bestrijdingsmiddelen. Vooral in de internationale bloemenketen kunnen veel middelen worden gebruikt.

Door bewust te kiezen voor duurzaam geteelde bloemen en planten kunnen consumenten een signaal afgeven aan de markt. Elke aankoop lijkt klein, maar samen hebben consumenten invloed op productieketens en productiemethoden.

Meer lezen? Bekijk dan Maak het verschil met je boodschappen, De biologische bloemetjes buitenzetten, Nederlanders willen bloemen zonder gif. Maar waar vind je ze? en Online workshop en stappenplan voor biologische bloemen.

Vraag naar producten zonder bestrijdingsmiddelen
Bedrijven spelen in op wat consumenten belangrijk vinden. Als de vraag naar producten met minder of zonder bestrijdingsmiddelen groeit, ontstaat er een prikkel om andere productiemethoden toe te passen. Zo dragen consumenten indirect bij aan de ontwikkeling van duurzame landbouw en de verdere vermindering van bestrijdingsmiddelen.

Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen bieden voordelen voor natuur, milieu en samenleving. Ze zorgen voor minder schade aan biodiversiteit, een gezondere bodem, een betere waterkwaliteit en minder vervuiling van de leefomgeving. Daarnaast helpen ze om de afhankelijkheid van chemische middelen te verkleinen, ontstaat meer ruimte voor natuurlijke processen en dragen ze bij aan een gezondere leefomgeving voor mens en dier. Daarnaast dragen deze oplossingen bij aan een landbouw die beter bestand is tegen veranderingen en die op lange termijn duurzamer kan functioneren.

Hoewel er veel goede voorbeelden bestaan, worden alternatieven nog niet overal op grote schaal toegepast. Een belangrijke reden is dat chemische middelen vaak snel, eenvoudig en voorspelbaar werken. Boeren weten meestal welk effect zij kunnen verwachten. Alternatieven vragen vaak meer kennis, monitoring, vakmanschap, tijd en investeringen. Daarnaast kan omschakelen risico’s met zich meebrengen. Een boer die een andere aanpak probeert, weet niet altijd direct zeker wat dat betekent voor opbrengst en inkomen.

Ook het huidige landbouwsysteem is nog grotendeels ingericht op hoge productie en uniforme gewassen. Dat maakt verandering niet altijd eenvoudig. Aan de consumentenkant speelt mee dat duurzaam geproduceerde producten niet altijd de eerste keuze zijn. Hierdoor ontstaat niet altijd voldoende vraag om de omschakeling te versnellen. Verandering kost daarom tijd.

Het verminderen van bestrijdingsmiddelen vraagt om meer dan het vervangen van het ene middel door het andere. Het vraagt om een bredere verandering van landbouw en voedselketens.

De toekomst ligt in systemen waarin biodiversiteit wordt versterkt, natuurlijke processen worden benut, gezonde bodems centraal staan, boeren minder afhankelijk zijn van chemische bestrijding en consumenten duurzame keuzes ondersteunen. Alternatieven spelen daarin een belangrijke rol. Ze helpen om landbouw productief te houden én tegelijkertijd natuur en biodiversiteit beter te beschermen.

Natuur & Milieu vindt dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen verder moet afnemen. Dat is noodzakelijk om natuur, biodiversiteit, waterkwaliteit en gezondheid beter te beschermen. Volgens Natuur & Milieu zijn alternatieven essentieel om die verandering mogelijk te maken. Daarbij gaat het niet alleen om natuurlijke bestrijdingsmiddelen of andere technische oplossingen, maar vooral om een landbouwsysteem dat meer samenwerkt met de natuur.

Dat vraagt om meer biodiversiteit, gezonde bodems, natuurinclusieve landbouw, ruimte voor innovatie en ondersteuning van boeren die willen omschakelen. Ook consumenten, bedrijven en overheden spelen hierin een belangrijke rol. Alleen door samen te werken kan een landbouwsysteem ontstaan dat voedsel produceert binnen de grenzen van natuur en milieu.

Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen gaan verder dan het vervangen van chemische middelen. Ze draaien om een andere manier van produceren, consumeren en omgaan met natuur. Meer biodiversiteit, gezonde bodems, duurzame landbouw en bewuste keuzes van consumenten kunnen samen zorgen voor minder afhankelijkheid van bestrijdingsmiddelen.

Lees verder op Chemische bestrijdingsmiddelen en hun impact, Bestrijdingsmiddelen in de landbouw, Biologische bestrijdingsmiddelen, Bestrijdingsmiddelen en gezondheid en Bestrijdingsmiddelen: wat zijn ze en waarom zijn ze een probleem?