Bestrijdingsmiddelen in de landbouw

Boeren hebben te maken met allerlei bedreigingen voor hun gewassen. Insecten kunnen bladeren en vruchten aantasten, schimmels kunnen ziekten veroorzaken en onkruid kan concurreren om water, licht en voedingsstoffen. Bestrijdingsmiddelen worden ingezet om deze risico’s te beperken.

Het gebruik van bestrijdingsmiddelen heeft verschillende doelen:

• gewassen beschermen tegen plagen en ziekten;
• oogstverliezen voorkomen;
• een stabiele productie mogelijk maken;
• voedsel van constante kwaliteit leveren.

Voor veel boeren is een voorspelbare opbrengst belangrijk. Wanneer een ziekte of plaag zich snel verspreidt, kan dat grote gevolgen hebben voor de oogst. Bestrijdingsmiddelen worden daarom vaak gezien als een manier om risico’s te beheersen.

Door deze combinatie van bescherming, opbrengstzekerheid en economische belangen hebben bestrijdingsmiddelen een vaste plaats gekregen binnen veel vormen van landbouw.

De manier waarop landbouw is georganiseerd heeft invloed op het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Veel landbouwbedrijven verbouwen grote oppervlakten met één gewas. Dit wordt ook wel een monocultuur genoemd. Monoculturen maken het mogelijk om efficiënt te produceren. Machines kunnen gemakkelijk worden ingezet en de teelt vraagt vaak minder verschillende werkzaamheden. Tegelijkertijd heeft deze aanpak ook een keerzijde.

Wanneer duizenden planten van dezelfde soort dicht bij elkaar groeien, ontstaat voor plagen en ziekten een ideale omgeving. Als een insect of schimmel het gewas aantast, kan deze zich snel verspreiden over het hele perceel. Daarnaast ontbreekt in monoculturen vaak een natuurlijke balans. Op een landbouwperceel met weinig variatie leven meestal minder natuurlijke vijanden van plaaginsecten, zoals vogels, spinnen en nuttige insecten.

De logica is daardoor vaak: minder biodiversiteit > meer plagen > meer bestrijdingsmiddelen.

Zo ontstaat een systeem waarin bestrijding een belangrijke rol krijgt om gewassen gezond te houden. Het gebruik van bestrijdingsmiddelen heeft vervolgens ook gevolgen voor natuur en milieu. Sommige middelen kunnen terechtkomen in bodem, water en lucht en invloed hebben op planten en dieren buiten het landbouwperceel. Verderop op deze pagina gaan we hier uitgebreider op in. 

Veel landbouwgewassen zijn ontwikkeld met het oog op een hoge opbrengst en een uniforme kwaliteit. Dat levert voordelen op voor de voedselproductie, maar kan ook nadelen hebben voor de natuurlijke weerbaarheid van gewassen. In veel gevallen zijn gewassen genetisch sterk op elkaar gaan lijken. Wanneer alle planten vergelijkbare eigenschappen hebben, kan een ziekte of plaag gemakkelijker grote delen van de oogst aantasten.

Daarnaast worden op sommige percelen jaar na jaar dezelfde gewassen verbouwd. Hierdoor kunnen ziekten, schimmels en schadelijke organismen zich in de bodem ophopen. Dat vergroot de kans dat problemen zich blijven voordoen.

Deze combinatie van factoren maakt gewassen kwetsbaar:

• focus op maximale opbrengst;
• beperkte genetische variatie;
• herhaling van dezelfde teelten;
• minder natuurlijke weerbaarheid.

Daardoor neemt de behoefte aan bestrijding toe en worden bestrijdingsmiddelen vaak ingezet als onderdeel van de teeltstrategie.

Het gebruik van bestrijdingsmiddelen is niet alleen een biologische of technische kwestie. Ook economische factoren spelen een belangrijke rol. Boeren zijn afhankelijk van stabiele opbrengsten om hun bedrijf rendabel te houden. Een misoogst kan grote financiële gevolgen hebben. Zeker wanneer marges klein zijn, vormt elk risico op opbrengstverlies een zorg. Daarnaast is er voortdurende druk om efficiënt en tegen lage kosten te produceren. Consumenten verwachten betaalbaar voedsel en afnemers stellen hoge eisen aan producten.

Supermarkten en andere schakels in de keten letten niet alleen op smaak en kwaliteit, maar vaak ook op uiterlijk. Groenten, fruit en bloemen moeten er gezond en uniform uitzien. Producten met zichtbare schade van insecten of ziekten worden sneller afgekeurd. Voor veel boeren vormen bestrijdingsmiddelen daarom een relatief snelle en voorspelbare oplossing om risico’s te beperken. Dat betekent niet dat elke boer graag afhankelijk is van deze middelen, maar wel dat zij binnen het huidige systeem vaak een belangrijke functie vervullen.

Het gebruik van bestrijdingsmiddelen verschilt sterk per teelt. Sommige gewassen hebben relatief weinig bestrijding nodig, terwijl andere gevoeliger zijn voor ziekten, schimmels of insecten. Vooral gewassen waarbij hoge kwaliteitseisen gelden of die kwetsbaar zijn voor aantastingen kennen vaak een hogere inzet van bestrijdingsmiddelen.

Bollenteelt
De Nederlandse bollenteelt staat wereldwijd bekend om haar omvang en kwaliteit. Tegelijkertijd zijn bloembollen gevoelig voor verschillende ziekten, schimmels en plagen. Om de kwaliteit van bollen te beschermen worden tijdens verschillende fases van de teelt middelen ingezet. Daardoor behoort de bollensector tot de sectoren waar relatief veel bestrijdingsmiddelen worden gebruikt.

Het onderwerp bestrijdingsmiddelen bollenteelt krijgt dan ook veel aandacht. Niet alleen vanwege de hoeveelheid middelen die wordt toegepast, maar ook vanwege de mogelijke effecten op de leefomgeving, natuur en waterkwaliteit rondom teeltgebieden.

Lelieteelt
Ook de lelieteelt is een intensieve vorm van landbouw. Lelies zijn gevoelig voor verschillende ziekten, schimmels en insecten, waardoor telers vaak moeten ingrijpen om schade te voorkomen. De combinatie van hoge kwaliteitseisen en kwetsbare gewassen zorgt ervoor dat in deze sector relatief veel middelen worden gebruikt. Daarom is lelieteelt bestrijdingsmiddelen een onderwerp dat regelmatig wordt besproken in het bredere debat over verduurzaming van de landbouw. De lelieteelt laat zien hoe sterk sommige teeltsystemen afhankelijk zijn geworden van bestrijding om productieverlies te voorkomen.

Hoewel steeds meer mensen het eens zijn dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen moet afnemen, blijkt verandering in de praktijk vaak lastig. Dat komt doordat veel landbouwsystemen in de loop van tientallen jaren zijn ingericht rondom de beschikbaarheid van bestrijdingsmiddelen. Gewaskeuzes, bedrijfsmodellen en teeltmethoden zijn daar deels op afgestemd.

Voor boeren brengt verandering bovendien risico’s met zich mee. Een nieuwe aanpak kan in de eerste jaren leiden tot lagere opbrengsten of meer onzekerheid. Dat maakt omschakelen moeilijk, zeker wanneer het inkomen onder druk staat. Daarnaast zijn alternatieven niet altijd direct toepasbaar. Wat goed werkt in de ene regio of teelt, werkt niet automatisch ook ergens anders.

Omschakeling vraagt daarom: tijd, kennis, begeleiding, investeringen en ruimte om te experimenteren. Juist daarom is het belangrijk om boeren te ondersteunen bij de overgang naar duurzamere landbouwsystemen.

Het intensieve gebruik van bestrijdingsmiddelen heeft gevolgen die verder reiken dan het landbouwperceel zelf. Middelen kunnen zich verspreiden via water, bodem en lucht. Zo kunnen resten van bestrijdingsmiddelen terechtkomen in sloten, beken en grondwater. Ook kunnen stoffen door de wind worden meegenomen naar omliggende gebieden. Dit kan invloed hebben op planten, insecten en andere diergroepen. Soorten die niet het doelwit zijn van de bestrijding kunnen toch worden blootgesteld aan de middelen.

Wanneer ecosystemen worden beïnvloed, kan dat gevolgen hebben voor biodiversiteit en de natuurlijke processen waarop landbouw uiteindelijk ook afhankelijk is. Daarnaast kunnen mensen in aanraking komen met bestrijdingsmiddelen via voedsel, drinkwater of de leefomgeving. Dat roept vragen op over gezondheid en veiligheid. Het gebruik van bestrijdingsmiddelen is daarom niet alleen een landbouwvraagstuk. Het is ook een vraagstuk rond natuur, milieu en volksgezondheid.

Meer lezen over de effecten van middelen op natuur, milieu en gezondheid? Bekijk dan de pagina Chemische bestrijdingsmiddelen en hun impact.

Natuur & Milieu vindt dat het gebruik van bestrijdingsmiddelen fors moet afnemen. Dat is nodig om natuur, water, bodem en gezondheid beter te beschermen. Tegelijkertijd vraagt deze verandering om een landbouwsysteem dat boeren perspectief biedt. Alleen sturen op vermindering van middelen is niet genoeg. Ook de inrichting van de landbouw moet veranderen.

Meer biodiversiteit op en rond landbouwbedrijven kan helpen om natuurlijke plaagbestrijding te versterken. Daarnaast kunnen andere teeltmethoden bijdragen aan weerbaardere gewassen en een lagere afhankelijkheid van chemische middelen.

Voor een toekomstbestendige landbouw zijn onder andere belangrijk:

• meer biodiversiteit op het boerenbedrijf;
• gezonde bodems;
• grotere variatie in teelten;
• sterkere natuurlijke ecosystemen;
• ruimte voor innovatieve en duurzame oplossingen.

De overstap naar een landbouw met minder bestrijdingsmiddelen vraagt tijd, kennis en ondersteuning. Maar het biedt ook kansen voor een gezonder leefmilieu en een landbouw die beter samenwerkt met de natuur.

Benieuwd welke oplossingen er al beschikbaar zijn? Lees verder op onze pagina Alternatieven voor bestrijdingsmiddelen.