Onze samenleving draait op materialen die we zelf nauwelijks zien, maar die overal aanwezig zijn. In telefoons, windmolens, batterijen, zonnepanelen en medische apparaten zitten kleine hoeveelheden metalen die onmisbaar zijn voor de technologie van nu. Deze materialen noemen we kritieke grondstoffen. Ze zijn essentieel, maar het aanbod is kwetsbaar. De productie is vaak geconcentreerd in een klein aantal landen, waardoor geopolitieke spanningen snel ontstaan. Ook is de vraag de afgelopen jaren sterk gestegen door onder andere digitalisering, maar ook de energietransitie.
Volgens Natuur & Milieu staan we op een kruispunt. De overstap naar duurzame energie vraagt om kritieke metalen zoals lithium, kobalt en zeldzame aardmetalen. Tegelijkertijd brengt meer winning schade toe aan natuur, waterkwaliteit en lokale gemeenschappen. Daarom is het belangrijk om te begrijpen wat kritieke grondstoffen zijn, waar de risico’s liggen en waarom het verminderen van gebruik van deze grondstoffen door goede circulaire systemen een belangrijke oplossing is.
Doe mee met het levensmotto van een Rethinker: ‘meer met minder’. Kom erachter welke slimme keuzes jij kunt maken die jou een handje helpen het leven leuker te maken!
Ontvang 2 mails met tipsKritieke grondstoffen zijn materialen die essentieel zijn voor onze economie, maar waarvan de beschikbaarheid kwetsbaar is door schaarste, geopolitieke afhankelijkheid of beperkte winning.
De Europese Unie publiceert regelmatig een lijst met kritieke grondstoffen. De lijst groeit mee met de vraag naar duurzame energie, digitalisering en elektrische mobiliteit. Hieronder staan de belangrijkste voorbeelden, aangevuld met inzichten die belangrijk zijn voor Natuur & Milieu.
Lithium
Lithium is een licht metaal dat nodig is voor batterijen. Zonder lithium kunnen elektrische auto’s, laptops en energieopslagsystemen niet functioneren. Het metaal wordt gewonnen in landen als Australië, Argentinië en China. De productie vraagt veel water en heeft impact op landschappen, waardoor lokale gemeenschappen onder druk komen te staan.
Kobalt
Kobalt wordt vooral gebruikt in batterijen. Meer dan de helft komt uit de Democratische Republiek Congo. De productie gaat hier vaak gepaard met slechte arbeidsomstandigheden, milieuschade en veiligheidsrisico’s. Dit maakt kobalt een van de meest gevoelige grondstoffen.
Zeldzame aardmetalen
Deze groep bestaat uit zeventien elementen die onder andere nodig zijn voor magneten in windmolens, elektrische auto’s en elektronica. De winning van deze metalen is complex en vervuilend. Ook is de productie sterk geconcentreerd. China is veruit de grootste producent.
Grafiet
Grafiet is een belangrijke grondstof voor batterijen en elektroden. De vraag groeit snel door de energietransitie. Winning en verwerking veroorzaken soms luchtvervuiling en bodemdegradatie.
Nikkel
Nikkel speelt een grote rol in batterijtechnologie. De grootste producenten zijn Indonesië en de Filipijnen. De uitbreiding van mijnbouw zorgt voor druk op regenwouden en kustecosystemen.
Dit zijn slechts enkele voorbeelden. De kern is dat kritieke grondstoffen veel meer zijn dan technische termen. Het zijn de bouwstenen van onze duurzame toekomst, maar ze brengen ook risico’s met zich mee.
Kritieke grondstoffen zijn onmisbaar voor de technologie van vandaag. Ze vormen de basis van apparaten die we dagelijks gebruiken en voor de systemen die nodig zijn om klimaatverandering aan te pakken.
Zonder deze metalen zijn er geen krachtige magneten voor windturbines, geen lichtgewicht accu’s voor elektrische voertuigen en geen zonnepanelen die groene stroom opwekken. Ook gezondheidszorg, luchtvaart, defensie en digitale communicatie leunen zwaar op deze materialen.
De energietransitie vraagt veel nieuwe technologie. Daardoor stijgt de vraag naar kritieke grondstoffen snel. Volgens verschillende internationale studies neemt de vraag naar lithium richting 2040 toe tot een veelvoud van het huidige gebruik. Ook de vraag naar nikkel, koper en zeldzame aardmetalen groeit sterk.
Wie wil begrijpen waarom deze materialen zo belangrijk zijn, kan verder lezen op de rol van kritieke metalen in de energietransitie.
Omdat veel kritieke grondstoffen maar op enkele plekken worden gewonnen, ontstaan geopolitieke spanningen. Landen gebruiken hun grondstoffen soms als politiek middel. Dat maakt de levering onzeker en vergroot de kwetsbaarheid voor verstoringen.
China heeft een groot aandeel in de winning en verwerking van zeldzame aardmetalen. De Verenigde Staten, Europa en Japan proberen hun afhankelijkheid te verkleinen. Ook conflictsituaties in landen zoals Congo of spanningen rond gebieden met waardevolle delfstoffen zorgen voor risico’s voor de toelevering.
Soms leidt de zoektocht naar nieuwe grondstoffen tot internationale aandacht voor gebieden die eerst weinig in beeld waren, zoals Groenland of delen van Oekraïne. Daarover lees je meer in het artikel geopolitiek en grondstoffen.
Europa importeert het grootste deel van de kritieke grondstoffen uit andere continenten. Nederland doet dat ook. Dit maakt onze economie kwetsbaar voor schommelende prijzen, handelsbeperkingen of politieke spanningen.
De Europese Unie werkt aan maatregelen om die afhankelijkheid te verkleinen. Het Critical Raw Materials Act is een voorbeeld. Deze wet moet zorgen voor meer eigen productie, betere recycling en samenwerking tussen lidstaten. Ook Nederland zet stappen, onder andere via strategieën voor circulaire economie en materiaaltransitie.
Een uitgebreid overzicht van deze afhankelijkheid staat op Nederland en de Europese afhankelijkheid van kritieke grondstoffen.
De belangrijkste vraag is hoe we de vraag naar grondstoffen kunnen verminderen zonder de energietransitie te vertragen. Er zijn meerdere oplossingen die samen werken als een systeem. Ze verlichten de druk op natuur en beperken geopolitieke afhankelijkheid.
Recycling en urban mining
Recycling levert waardevolle metalen terug uit oude apparaten en batterijen. Urban mining ziet de stad als bron. In elektronische apparaten en infrastructuur liggen grote hoeveelheden metalen opgeslagen. Door betere inzameling, recycling en verwerking kunnen we materialen opnieuw gebruiken. Het verlengt de levensduur van grondstoffen en vermindert de noodzaak van nieuwe mijnbouw.
Er zijn nog uitdagingen. Veel producten zijn lastig te demonteren. Batterijtechnologie verandert snel waardoor verwerkingsmethoden moeten worden aangepast. En een groot deel van de elektronica verdwijnt nog in lades of afvalstromen.
Meer hierover staat op recycling en urban mining van kritieke grondstoffen.
Technologische alternatieven
Technologische innovatie kan de vraag naar bepaalde metalen verlagen. Wetenschappers werken aan batterijen met minder kobalt, magneten zonder zeldzame aardmetalen en nieuwe vormen van chemie die minder afhankelijk zijn van schaarse grondstoffen.
Deze alternatieven zijn veelbelovend, maar nog niet altijd op grote schaal beschikbaar. Sommige bieden kansen om de milieudruk te verlagen, maar vragen wel nieuwe investeringen en productieketens.
Een overzicht vind je op technologische alternatieven voor kritieke metalen.
Ethische winning en ketentransparantie
Omdat kritieke grondstoffen vaak worden gewonnen in landen met kwetsbare ecosystemen en zwakke arbeidsrechten, is transparantie in de keten belangrijk. Bedrijven moeten kunnen aantonen dat de materialen die zij gebruiken veilig en duurzaam zijn gewonnen.
Consumenten spelen hierin een rol. Door producten te kiezen van bedrijven die open zijn over hun keten, groeit de druk om duurzamer te produceren. Natuur & Milieu pleit voor duidelijke standaarden en internationale afspraken. Dit doen we samen met het samenwerkingsverband van het project Bottom Line.
Op ketentransparantie en ethische winning lees je meer over deze onderwerpen.
Diepzeemijnbouw wordt soms genoemd als oplossing voor het tekort aan kritieke grondstoffen. Op de oceaanbodem liggen knollen en sedimenten rijk aan metalen zoals kobalt, nikkel en mangaan.
Toch zijn de risico’s enorm. De diepe oceaan is een van de meest kwetsbare ecosystemen op aarde. Veel soorten zijn nog onbekend en verstoring kan onherstelbare schade aanrichten. De sedimentwolken die vrijkomen bij mijnbouw kunnen grote afstanden afleggen en invloed hebben op voedselketens.
Natuur & Milieu vindt diepzeemijnbouw daarom geen oplossing. Eerst moet duidelijk zijn wat de ecologische gevolgen zijn en of het überhaupt mogelijk is om deze schade te beperken.
Het artikel diepzeemijnbouw en kritieke grondstoffen gaat verder in op deze discussie.
Kritieke grondstoffen vormen de ruggengraat van onze moderne samenleving. Ze zijn onmisbaar voor de energietransitie, maar brengen ook risico’s met zich mee. Afhankelijkheid van enkele landen, druk op natuur en risico’s voor lokale gemeenschappen maken het noodzakelijk om anders met grondstoffen om te gaan.
Natuur & Milieu pleit voor een toekomst waarin circulaire oplossingen er voor zorgen dat we de voorraad van kritieke grondstoffen beter benutten en er minder van nodig hebben. Hierover lees je meer in onze long read.
Dat betekent onder andere dat we ons inzetten om een langer leven te geven aan elektrische apparaten, door wettelijk vast te leggen dat hun repareerbaarheid verbetert. Ook zetten we ons in voor beter openbaar vervoer en betere bereikbaarheid van scholen, ziekenhuizen en supermarkten, zodat het aantal (elektrische) auto’s flink naar beneden kan en deelmobiliteit voor meer mensen aantrekkelijk wordt. Ten slotte ook vermindering van energiegebruik van huishoudens, door goede isolatie bijvoorbeeld, zodat er minder energie en dus ook minder opwek van duurzame energie nodig is.
Het begint met kennis en bewustwording. Deze algemene pagina biedt de basis. In de bijbehorende verdiepende artikelen lees je hoe je thuis, binnen een bedrijf of als beleidsmaker een rol kunt spelen in het veiligstellen van grondstoffen voor de toekomst.
