Waterkwaliteit in sloten, meren en grondwater

De waterkwaliteit in Nederland wordt beoordeeld met vaste meetmethoden. Daarbij wordt gekeken naar chemische, ecologische en fysische kenmerken van het water. Chemische parameters zijn bijvoorbeeld stikstof, fosfaat en andere stoffen die vervuiling veroorzaken. Fysische parameters gaan over temperatuur, helderheid, stroming en het zuurstofgehalte. Ecologische parameters kijken naar wat er leeft: waterplanten, vissen en macrofauna zoals insectenlarven.

Waterschappen voeren deze metingen uit volgens vaste protocollen. De manier van meten is voor sloten, meren en grondwater grotendeels hetzelfde. Toch verschillen de uitkomsten per watertype. Wat normaal is voor een sloot, kan problematisch zijn voor een meer of voor grondwater.

Door deze metingen ontstaat een compleet beeld van de waterkwaliteit. Wil je meer weten over meetmethoden en wateranalyses? Lees dan het artikel Hoe meet je waterkwaliteit?

Sloten zijn ondiep, langzaam stromend en liggen vaak direct naast landbouwgrond of bebouwing. Daardoor reageren ze snel op vervuiling. Meststoffen, bestrijdingsmiddelen, riooloverstorten en afspoeling van straten komen bij regen gemakkelijk in sloten terecht. Dat maakt de waterkwaliteit kwetsbaar.

Een teveel aan voedingsstoffen zorgt voor snelle groei van algen en kroos. Hierdoor neemt het zuurstofgehalte af en krijgen vissen en waterinsecten het moeilijk. Ook bestrijdingsmiddelen zijn schadelijk voor het leven in sloten.

Ecologische indicatoren spelen een belangrijke rol bij de beoordeling. Onderwaterplanten laten zien of er voldoende licht en zuurstof is. Macrofauna, zoals libellenlarven en kokerjuffers, geven inzicht in langdurige waterkwaliteit. Als deze soorten verdwijnen, is dat vaak een teken dat de sloot structureel vervuild is.

Meren zijn grotere watermassa’s dan sloten en reageren anders op vervuiling. In meren spelen temperatuurverschillen, lichtdoordringing en zuurstofverdeling een grote rol. In de zomer kan warm water bovenin blijven liggen, terwijl diepere lagen weinig zuurstof bevatten.

Een belangrijk risico is algenbloei. Door een teveel aan voedingsstoffen, zoals stikstof en fosfaat, groeien algen snel. Dit maakt het water troebel en vermindert het zuurstofgehalte. Blauwalg kan giftige stoffen produceren en leidt regelmatig tot zwemverboden.

Ook waterplanten en vissen kunnen uit balans raken. Sommige soorten verdwijnen, terwijl andere juist overheersen. Daardoor neemt de biodiversiteit af. Omdat meren vaak recreatief worden gebruikt en soms dienen als bron voor waterinname, heeft verslechterende waterkwaliteit hier directe gevolgen voor mens en natuur.

Grondwater bevindt zich onder de grond en is de belangrijkste bron voor drinkwater in Nederland. Juist daarom is de waterkwaliteit hier extra belangrijk. Grondwater stroomt langzaam door bodemlagen en wordt van nature gefilterd. Dat maakt het vaak schoon, maar ook kwetsbaar.

Vervuiling die eenmaal in het grondwater terechtkomt, blijft daar lang aanwezig. Stoffen zoals nitraat, bestrijdingsmiddelen en andere verontreinigingen verdwijnen niet vanzelf. Herstel kan jaren tot zelfs decennia duren. Dat maakt grondwatervervuiling moeilijk te bestrijden.

Omdat drinkwaterbedrijven afhankelijk zijn van grondwater, heeft verslechtering directe gevolgen voor drinkwaterwinning en -zuivering. Meer hierover lees je op de pagina Waterkwaliteit, drinkwater en gezondheid.

Water verplaatst zich voortdurend door het landschap. Regenwater valt op land, infiltreert in de bodem en wordt onderdeel van het grondwater. Via kwel komt dat grondwater weer aan de oppervlakte in sloten en meren. Ook stroomt water oppervlakkig af naar lagere delen. Verdamping sluit deze waterkringloop weer.

In Nederland zijn deze processen sterk met elkaar verweven. Het vlakke landschap, veel verharding en intensief ruimtegebruik zorgen ervoor dat water snel wordt verplaatst. Regenwater kan niet altijd de bodem in en stroomt direct naar sloten en meren.

Daardoor zijn sloten, meren en grondwater onlosmakelijk verbonden. Wat in het ene deel van het systeem gebeurt, heeft gevolgen voor andere delen. Vervuiling in oppervlaktewater kan via infiltratie het grondwater bereiken. Andersom kan vervuild grondwater via kwel sloten en meren beïnvloeden.

Deze sterke samenhang maakt goed waterbeheer complex, maar ook noodzakelijk. Alleen door het hele watersysteem te bekijken, kan de waterkwaliteit structureel verbeteren.

Vervuiling verplaatst zich gemakkelijk door het watersysteem. Stoffen zoals mest en bestrijdingsmiddelen die in sloten terechtkomen, kunnen bij regen uitspoelen naar omliggende bodemlagen. Via infiltratie bereiken ze het grondwater, waar ze langdurig aanwezig blijven.

Ook meren spelen een rol. Vervuiling in een meer kan invloed hebben op water dat wordt gebruikt voor drinkwaterzuivering. Als de waterkwaliteit verslechtert, moet extra worden gezuiverd of wordt waterinname tijdelijk stopgezet.

Een concreet voorbeeld: een vervuilde sloot in een landbouwgebied kan via uitspoeling het grondwater aantasten. Dat geeft direct risico’s voor drinkwaterwinning in de omgeving. Omdat herstel langzaam gaat, blijven de gevolgen lang merkbaar.

Een deel van het regenwater infiltreert in de bodem en wordt grondwater. Tijdens deze weg filteren zand en kleilagen het water. Dit natuurlijke proces helpt om water schoon te houden. Drinkwaterbedrijven maken gebruik van dit gefilterde water voor drinkwaterwinning.

Toch wordt zuivering steeds moeilijker. Nieuwe vervuilende stoffen zoals PFAS, medicijnresten en bestrijdingsmiddelen dringen door tot grond- en oppervlaktewater. Deze stoffen zijn lastig te verwijderen en vragen extra zuiveringsstappen.

Hoe schoner het water bij de bron, hoe eenvoudiger en betaalbaarder drinkwater kan worden gemaakt. Daarom is bescherming van zowel oppervlaktewater als grondwater cruciaal voor gezond drinkwater.

Waterschappen zijn verantwoordelijk voor het beheer van sloten, meren en grondwater. Zij meten de waterkwaliteit, voeren herstelmaatregelen uit en beheren het waterpeil. Deze taken zijn vastgelegd in nationaal en Europees beleid.

Binnen de Europese Kaderrichtlijn Water is Nederland verplicht om uiterlijk in 2027 alle wateren in een goede ecologische en chemische toestand te brengen. Dat geldt voor oppervlaktewater én grondwater. Waterschappen spelen een sleutelrol bij het behalen van deze doelen.

Meer over verantwoordelijkheden en beleid lees je op de pagina Beleid, organisaties en Kaderrichtlijn Water in Nederland.

Ook jij hebt invloed op de waterkwaliteit. Spoel geen chemische middelen, verf of olie door de gootsteen. Lever medicijnresten altijd in bij de apotheek. Gebruik geen bestrijdingsmiddelen in de tuin en vang regenwater op.

Door tegels te vervangen door groen kan regenwater beter infiltreren en raakt het riool minder belast. Zo verklein je de kans op vervuiling van sloten en meren.

Wil je meer praktische tips? Bekijk dan de pagina Zelf aan de slag voor betere waterkwaliteit.