Mest en kunstmest bevatten voedingsstoffen zoals stikstof en fosfaat. Deze stoffen worden gebruikt voor gewasgroei, maar komen bij regen en uitspoeling ook in het water terecht. Daarnaast worden in de landbouw bestrijdingsmiddelen gebruikt om gewassen te beschermen tegen ziekten en plagen. Deze giftige middelen belanden via afspoeling of verdamping ook in het water belanden. Samen zorgen deze stoffen voor een verslechtering van de waterkwaliteit.
De gevolgen zijn zichtbaar: algenbloei, zuurstofgebrek en verlies van biodiversiteit in sloten en meren. Ook drinkwaterbronnen staan hierdoor onder druk. Tegelijk speelt de landbouw een sleutelrol in de oplossing. Door anders te werken en samen te werken met waterschappen en overheden kan de waterkwaliteit verbeteren.
In dit artikel lees je hoe landbouw de waterkwaliteit beïnvloedt, welke rol mest en bestrijdingsmiddelen spelen, welke oplossingen er zijn en welke doelen Nederland moet halen volgens de Kaderrichtlijn Water.
Hoe beïnvloedt landbouw de waterkwaliteit?
De landbouw heeft veel invloed op de waterkwaliteit doordat landbouwgrond vaak direct grenst aan watergangen. Bij regen spoelen stoffen van het land naar sloten, beken en rivieren. Vooral mest en bestrijdingsmiddelen spelen hierbij een grote rol.
Mest bevat stikstof en fosfaat. Wanneer deze stoffen in het water terechtkomen, stijgt het voedingsstoffengehalte. Dat leidt tot snelle groei van algen en kroos. Algenbloei zorgt ervoor dat minder licht en zuurstof beschikbaar is, wat schadelijk is voor vissen en waterinsecten. Ook bestrijdingsmiddelen dragen bij aan verslechtering van de waterkwaliteit. Deze stoffen zijn giftig voor waterorganismen en kunnen zich ophopen in het ecosysteem.
Daarnaast kan vervuiling via de bodem in het grondwater terechtkomen. Omdat grondwater langzaam stroomt, blijft vervuiling daar vaak langdurig aanwezig. Zo beïnvloedt landbouw zowel oppervlaktewater als grondwater en daarmee de totale waterkwaliteit.
De rol van mest en meststoffen
Mest en meststoffen spelen een centrale rol in de relatie tussen landbouw en waterkwaliteit. Dierlijke mest en kunstmest bevatten stikstof en fosfaat. Deze voedingsstoffen bedoeld voor de groei van gewassen, maar vormen een probleem als ze in te grote hoeveelheden in het water terechtkomen.
Bij regen spoelt een deel van de mest uit naar sloten en meren. In het water werken stikstof en fosfaat als voeding voor algen en kroos. Hierdoor ontstaat algenbloei, neemt het zuurstofgehalte af en verdwijnen vissen en insecten. Ook andere waterplanten krijgen het moeilijk, waardoor de biodiversiteit afneemt.
Mestvervuiling komt voor in verschillende landbouwgebieden in Nederland, vooral waar veel veehouderij is. Zowel dierlijke mest als kunstmest dragen hieraan bij. Meer over deze oorzaken lees je op de pagina Oorzaken en bronnen van watervervuiling.
Bestrijdingsmiddelen en gewasbescherming
Bestrijdingsmiddelen worden in de landbouw gebruikt tegen onkruid, insecten en ziekten. Denk aan herbiciden, insecticiden en fungiciden. Deze middelen zijn schadelijk voor natuur en waterkwaliteit.
Bij regen spoelen bestrijdingsmiddelen van akkers af naar het oppervlaktewater. Ook kunnen ze via de lucht neerslaan op sloten en meren. Veel van deze stoffen breken langzaam af en blijven lang in het milieu aanwezig. Dat is schadelijk voor waterorganismen zoals insecten, vissen en waterplanten.
Daarnaast is er sprake van een zogenoemd cocktaileffect: verschillende bestrijdingsmiddelen komen samen in het water terecht en versterken elkaars werking. Dit vergroot de ecologische schade. De gevolgen raken ook de drinkwaterkwaliteit. Meer hierover lees je op Waterkwaliteit, drinkwater en gezondheid.
Oplossingen voor schoner water in landbouwgebieden
Er zijn verschillende oplossingen om de waterkwaliteit in landbouwgebieden te verbeteren. Er zijn een aantal maatregelen die direct positieve effecten hebben. Dit is bijvoorbeeld het aanleggen van bufferzones langs sloten en beken. Deze stroken met gras of kruiden vangen mest en bestrijdingsmiddelen op voordat ze het water bereiken. Bufferzones verminderen afspoeling en verbeteren de waterkwaliteit.
Ook precisielandbouw speelt een steeds grotere rol. Met behulp van technologie kunnen boeren mest en bestrijdingsmiddelen nauwkeuriger toedienen. Hierdoor gaan minder stoffen verloren naar het milieu.
Echter, dit zijn geen oplossingen die het probleem bij de bron aanpakken. Een landbouwsysteem waarin minder mest en weinig tot geen bestrijdingsmiddelen gebruikt worden is dat wel. We noemen dit natuurvriendelijke landbouw. Daarbij wordt ook gebruik gemaakt van het kringloopprincipe waarin minder meststoffen ook alleen gebruikt worden op het eigen land. Alleen door een omschakeling naar een natuurvriendelijk systeem, voorkom je op lange termijn dat deze middelen en mest toch in het water terecht komen. Meer hierover lees je in onze landbouwvisie.
Beleid en KRW-doelen voor landbouwgebieden
Voor landbouwgebieden gelden duidelijke afspraken vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water. Deze richtlijn verplicht lidstaten om uiterlijk in 2027 te zorgen voor een goede ecologische en chemische waterkwaliteit. Dat betekent dat ook wateren in landbouwgebieden aan vastgestelde normen moeten voldoen.
Nederland vertaalt deze doelen naar nationaal en regionaal beleid. Boeren krijgen te maken met regels voor mestgebruik, uitspoeling en gewasbescherming. Waterschappen en provincies werken samen aan maatregelen om vervuiling te verminderen en waterkwaliteit te verbeteren.
De landbouw speelt hierin een belangrijke rol. Zonder aanpassingen in landbouwpraktijken zijn de KRW-doelen niet haalbaar. Meer over beleid en verantwoordelijkheden lees je op Beleid, organisaties en Kaderrichtlijn Water in Nederland.
Naar een duurzame landbouw met schoner water
Een duurzame landbouw is onlosmakelijk verbonden met schone waterkwaliteit. Boeren spelen een sleutelrol in het herstel van sloten, meren en grondwater. Door slimmer om te gaan met mest, bestrijdingsmiddelen en bodemgebruik ontstaan kansen voor natuur en landbouw samen.
Initiatieven zoals kringlooplandbouw en agrarisch natuurbeheer laten zien dat voedselproductie en waterbescherming hand in hand kunnen gaan. Minder verlies van nutriënten betekent gezonder water en een veerkrachtiger landbouwsysteem.
Dit vraagt inzet van boeren, overheden, supermarkten en samenleving. Door samen te werken en te investeren in duurzame oplossingen kan de waterkwaliteit verbeteren. Daarmee ontstaat ruimte voor een toekomstbestendige landbouw én gezond water. Natuur & Milieu werkt binnen verschillende projecten aan deze oplossingen in de hele keten. Hierover lees je meer in dit nieuwsbericht.
