Bij droogte zakt het waterpeil en blijft er minder water over om vervuilende stoffen te verdunnen. Tijdens hittegolven warmt water sterk op, waardoor het zuurstofgehalte daalt en waterdieren het moeilijk krijgen. Extreme regenbuien zorgen juist voor plotselinge piekbelasting: riooloverstorten lozen ongezuiverd afvalwater en vervuiling spoelt van landbouwgrond en straten het oppervlaktewater in.
Deze effecten versterken bestaande problemen met watervervuiling. Wateren die al onder druk staan door stikstof, fosfaat of chemische stoffen worden extra kwetsbaar. Dat raakt ecosystemen, recreatie en drinkwaterbronnen. Drinkwaterbedrijven zien de kwaliteit van hun bronnen veranderen en moeten steeds meer moeite doen om schoon drinkwater te leveren.
Klimaatverandering en waterkwaliteit zijn dus nauw met elkaar verbonden. Wie wil begrijpen waarom schoon water steeds moeilijker te beschermen is, kan niet om klimaatverandering heen. In dit artikel lees je hoe droogte, hitte en extreme neerslag de waterkwaliteit beïnvloeden, wat dat betekent voor natuur en drinkwater, en welke maatregelen helpen om schade te beperken.
Droogte en waterkwaliteit: minder water, meer vervuiling
Bij langdurige droogte daalt het waterpeil in sloten, meren en rivieren. Daardoor blijft er minder water over om vervuilende stoffen te verdunnen. Stoffen zoals stikstof, fosfaat, bestrijdingsmiddelen en medicijnresten komen in hogere concentraties voor. Dat verslechtert de waterkwaliteit en vergroot de kans op algenbloei en zuurstofgebrek.
Door droogte neemt ook de doorstroming af. Water blijft langer stilstaan en warmt sneller op. Stilstaand water bevat minder zuurstof, wat schadelijk is voor vissen, insecten en andere waterdieren. Vooral ondiepe wateren zijn hier gevoelig voor. Als droogte lang aanhoudt, kan het ecosysteem blijvend schade oplopen.
Ook grondwater krijgt te maken met de gevolgen van droogte. Normaal wordt grondwater aangevuld door regen die langzaam de bodem in zakt. Tijdens droge periodes gebeurt dat nauwelijks. Hierdoor blijven vervuilende stoffen langer in de bodem aanwezig en neemt de kwaliteit van het grondwater af. Omdat grondwater een belangrijke bron is voor drinkwater, kan droogte op termijn gevolgen hebben voor de drinkwaterkwaliteit en beschikbaarheid in Nederland.
Hittegolven en zuurstoftekort in water
Tijdens hittegolven warmt oppervlaktewater sterk op. Warm water kan minder zuurstof vasthouden dan koud water. Hierdoor daalt het zuurstofgehalte, wat grote gevolgen heeft voor waterdieren. Vissen, mosselen en insecten raken gestrest en kunnen bij langdurig zuurstofgebrek sterven.
Hoge temperaturen versterken ook de groei van algen. In water dat al rijk is aan voedingsstoffen, zoals stikstof en fosfaat, kunnen algen zich explosief vermenigvuldigen. Dit leidt tot troebel water en verdere daling van het zuurstofgehalte. Een bekende vorm hiervan is blauwalg. Blauwalg komt vooral voor tijdens warme, zonnige perioden en kan giftige stoffen produceren.
Deze gifstoffen zijn gevaarlijk voor mensen en dieren. Zwemmen in water met blauwalg kan leiden tot huidirritaties, maag- en darmklachten en ziekte bij huisdieren. Daarom worden recreatieplassen bij hitte steeds vaker afgesloten. Hittegolven maken waterkwaliteit dus kwetsbaarder en beperken het gebruik van water voor recreatie en natuur.
Extreme regenbuien en riooloverstorten
Extreme regenbuien komen door klimaatverandering steeds vaker voor. In korte tijd valt veel neerslag, waardoor het rioolstelsel overbelast raakt. Bij gemengde riolen leidt dit tot riooloverstorten: ongezuiverd afvalwater wordt direct geloosd op het oppervlaktewater.
Dit afvalwater bevat poep en plas, bacteriën, virussen, medicijnresten en drugs. De plotselinge lozing veroorzaakt een piek in watervervuiling en kan leiden tot zuurstofgebrek en gezondheidsrisico’s. Vooral in stedelijke gebieden heeft dit grote invloed op de waterkwaliteit.
Naast riooloverstorten zorgt hevige regen ook voor afspoeling van landbouwgrond en straten. Meststoffen, bestrijdingsmiddelen, olie en vuil spoelen massaal het water in. Hierdoor wordt het water troebel en neemt de belasting van ecosystemen sterk toe. Deze korte maar intense vervuilingspieken zijn schadelijk voor planten en dieren en maken het beheer van waterkwaliteit steeds complexer.
Wat betekent klimaatverandering voor ecosystemen?
Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor ecosystemen in en rond het water. Zuurstofgebrek door hitte en stilstaand water leidt tot vissterfte. Onderwaterplanten verdwijnen doordat troebel water minder licht doorlaat. Macrofauna, zoals insectenlarven, neemt af door wisselende en extreme omstandigheden.
Tijdens warme perioden groeien algen snel, terwijl andere soorten juist verdwijnen. Hierdoor raken voedselketens verstoord. Ecosystemen die al onder druk staan door vervuiling, krijgen het extra zwaar. Klimaatverandering vergroot zo bestaande problemen en maakt herstel moeilijker.
Wat betekent klimaatverandering voor drinkwater?
Drinkwaterbedrijven merken de gevolgen van klimaatverandering steeds vaker. Door droogte nemen concentraties verontreinigingen in grond- en oppervlaktewater toe. Tijdens hitte kunnen drinkwaterinlaten worden gesloten vanwege blauwalg of slechte waterkwaliteit.
Langere perioden met lage grondwaterstanden maken het lastiger om voldoende water te winnen. Hierdoor moeten drinkwaterbedrijven vaker uitwijken naar alternatieve bronnen of extra zuiveringsstappen toepassen. Dat maakt drinkwaterproductie complexer en duurder. Goede waterkwaliteit wordt daardoor steeds belangrijker voor een betrouwbare drinkwatervoorziening.
Aanpassen aan klimaatverandering: wat helpt?
Om waterkwaliteit te beschermen, zijn aanpassingen nodig. Meer groen en minder verharding helpen om regenwater vast te houden. Regenwater opvangen en infiltratie stimuleren verminderen riooloverstorten. Bufferzones rond watergangen houden vervuiling tegen.
Herstel van natuurlijke waterlopen verbetert doorstroming en zuurstofvoorziening. Ook zuiveringsinstallaties moeten worden aangepast aan extremere omstandigheden. Waterschappen, gemeenten en burgers spelen hierin allemaal een rol. Samen zorgen zij voor veerkrachtiger watersystemen.
Meer ontdekken? Lees verder op de pagina Waterkwaliteit.
