Wat is PFAS?

PFAS hebben een bijzondere chemische eigenschap: de binding tussen koolstof- en fluoratomen is extreem sterk.

Daardoor breken deze stoffen nauwelijks af in de natuur. Waar veel andere stoffen na verloop van tijd verdwijnen, blijven PFAS vaak tientallen tot honderden jaren aanwezig in bodem, water en levende organismen.

Dit betekent dat PFAS zich steeds verder kan ophopen in het milieu. Wanneer nieuwe hoeveelheden worden uitgestoten, komen ze bovenop de PFAS die al aanwezig zijn.

Om die reden worden PFAS ook wel forever chemicals genoemd: stoffen die vrijwel voor altijd blijven bestaan.

Die hardnekkigheid maakt PFAS anders dan veel andere chemische stoffen en is een belangrijke reden waarom er wereldwijd zoveel aandacht voor bestaat.

Veel mensen denken bij PFAS aan één stof. In werkelijkheid gaat het om een grote familie van chemische stoffen.

Wetenschappers kennen inmiddels meer dan 10.000 verschillende PFAS-verbindingen.

Binnen deze groep bestaan grote verschillen:

sommige PFAS worden gebruikt in consumentenproducten;

andere stoffen worden toegepast in industriële processen;

sommige zijn klein en mobiel;

andere blijven juist lang in bodem of organismen aanwezig.

Ook verschillen PFAS-stoffen in hoe snel ze zich verspreiden en welke risico’s ze kunnen veroorzaken.

Deze enorme diversiteit maakt het ingewikkeld om PFAS als één groep te reguleren of te vervangen. Dat speelt ook een belangrijke rol in de discussie over een mogelijk Europees PFAS-verbod.

Meer hierover lees je op de pagina Komt er een verbod op PFAS?

PFAS is de verzamelnaam voor duizenden stoffen. Binnen die groep zijn een aantal namen bekender geworden omdat ze veel zijn onderzocht of regelmatig in het nieuws komen.

PFOS

PFOS behoort tot de oudste en meest bekende PFAS-stoffen.

De stof werd jarenlang gebruikt in verschillende toepassingen, waaronder blusschuim en industriële processen.

PFOS is inmiddels in veel landen verboden of sterk beperkt. Toch wordt de stof nog steeds aangetroffen in bodem, water en organismen. Dat komt doordat PFOS zeer moeilijk afbreekt.

PFOA

PFOA behoort, net als PFOS, tot de eerste generatie PFAS-stoffen.

De stof werd onder andere gebruikt bij de productie van antiaanbaklagen en andere industriële toepassingen.

Ook PFOA is inmiddels sterk beperkt of verboden. Net als PFOS blijft de stof echter nog lange tijd aanwezig in het milieu.

GenX

GenX is ontwikkeld als vervanger van oudere PFAS-stoffen zoals PFOA.

De stof wordt onder meer gebruikt bij de productie van fluorhoudende materialen. In Nederland kreeg GenX veel aandacht door uitstoot vanuit de chemische industrie.

Toen GenX werd geïntroduceerd, werd het gepresenteerd als een veiliger alternatief. Inmiddels wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de effecten van deze stof en bestaat er discussie over de risico’s op de lange termijn.

TFA

TFA staat voor trifluorazijnzuur.

Deze stof verschilt op een aantal punten van grotere PFAS-moleculen. TFA verspreidt zich zeer gemakkelijk via water en wordt steeds vaker teruggevonden in regenwater, oppervlaktewater en grondwater.

TFA kan ontstaan als afbraakproduct van bepaalde PFAS-stoffen en sommige bestrijdingsmiddelen.

Daardoor krijgt deze stof steeds meer aandacht binnen onderzoek naar waterkwaliteit en milieuvervuiling.

PFOS, PFOA, GenX en TFA horen allemaal bij dezelfde chemische familie van PFAS.

Toch verschillen ze in:

• toepassing;
• verspreiding;
• gedrag in het milieu;
• mogelijke risico’s.

Dat maakt PFAS tot een complex onderwerp waarbij niet iedere stof zich hetzelfde gedraagt.

PFAS hebben eigenschappen die voor veel producten aantrekkelijk zijn.

Ze maken materialen:

• waterafstotend;
• vetafstotend;
• vuilafstotend;
• hittebestendig.

Daardoor worden PFAS al tientallen jaren gebruikt in allerlei toepassingen.

Voorbeelden zijn:

• antiaanbakpannen;
• regenkleding;
• tapijten;
• voedselverpakkingen;
• cosmetica;
• industriële coatings;
• blusschuim.

De geschiedenis van PFAS begon al in 1938, toen de stof PTFE per toeval werd ontdekt. PTFE werd later bekend onder de merknaam Teflon.

Sindsdien ontwikkelde de industrie steeds meer PFAS-varianten voor uiteenlopende toepassingen.

Juist omdat PFAS zo goed presteren, zijn ze lange tijd op grote schaal gebruikt.

Een uitgebreid overzicht van producten waarin PFAS voorkomt vind je op de pagina Waar zit PFAS in?

Een belangrijke eigenschap van PFAS is dat veel stoffen zich gemakkelijk verspreiden.

Sommige PFAS lossen goed op in water. Daardoor kunnen ze via regen, grondwater en oppervlaktewater grote afstanden afleggen.

Andere stoffen hechten zich juist aan bodemdeeltjes en blijven langdurig aanwezig in de bodem.

PFAS komt in het milieu terecht via verschillende routes:

• industriële uitstoot;
• lozingen op water;
• gebruik van consumentenproducten;
• afvalstromen;
• bepaalde bestrijdingsmiddelen;
• blusschuim.

Eenmaal in het milieu verspreiden de stoffen zich verder via lucht, bodem en water.

Veel PFAS kunnen zich ophopen in levende organismen. Dit proces heet bioaccumulatie.

Dat betekent dat de stoffen zich verzamelen in planten, dieren en mensen.

Omdat PFAS nauwelijks afbreekt, blijven ze langdurig aanwezig. Hierdoor kan de concentratie in organismen in de loop van de tijd toenemen.

PFAS wordt inmiddels wereldwijd aangetroffen.

Wetenschappers vinden de stoffen niet alleen in stedelijke gebieden of rond industrie, maar ook op plaatsen waar geen directe bron aanwezig is.

Dat laat zien hoe mobiel en persistent deze stoffen zijn.

Meer hierover lees je op de pagina’s PFAS-vervuiling door de industrie en PFAS verwijderen uit water en bodem.

PFAS is niet nieuw. De stoffen worden al tientallen jaren gebruikt.

Wat wel veranderd is, is onze kennis over de verspreiding en de mogelijke gevolgen ervan.

Onderzoekers vinden PFAS steeds vaker terug in:

• drinkwater;
• oppervlaktewater;
• grondwater;
• bodem;
• voedsel;
• menselijk bloed.

Daarnaast wordt duidelijk dat de stoffen veel langer aanwezig blijven dan eerder werd gedacht.

Daardoor neemt de aandacht toe voor de vraag hoe verdere verspreiding kan worden voorkomen en hoe bestaande vervuiling kan worden aangepakt.

Meer hierover lees je op de pagina Waarom is PFAS schadelijk?

PFAS is een grote groep chemische stoffen die vanwege hun water-, vet- en vuilafstotende eigenschappen al decennialang wordt gebruikt.

Juist die eigenschappen maken PFAS aantrekkelijk voor producten en industrie. Tegelijkertijd zorgen ze ervoor dat de stoffen nauwelijks afbreken en zich verspreiden door het milieu.

Wil je meer weten over de gevolgen van PFAS en de verschillende toepassingen? Lees dan ook:

• Waarom is PFAS schadelijk?
• Waar zit PFAS in?
• Alles over PFAS

Samen geven deze pagina’s een compleet beeld van PFAS, de verspreiding van deze stoffen en de uitdagingen die daarbij horen.