Biodiversiteit binnen en buiten Natura 2000

Natura 2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. Deze gebieden zijn aangewezen omdat ze bijzondere planten, dieren of leefgebieden bevatten die kwetsbaar of zeldzaam zijn. In Nederland gaat het bijvoorbeeld om:

• heidegebieden
• duinen
• vennen
• moerassen
• bijzondere bossen
• kustgebieden

Deze gebieden zijn belangrijk omdat ze leefruimte bieden aan soorten die elders steeds minder voorkomen. Natura 2000 helpt om waardevolle natuur te beschermen en te herstellen. Daardoor spelen deze gebieden een belangrijke rol bij het behoud van biodiversiteit. Voor veel planten- en diersoorten zijn deze gebieden essentieel om te kunnen overleven.

Veel Natura 2000-gebieden zijn gevoelig voor stikstof. Vooral natuurtypen die van nature voedselarm zijn, kunnen slecht tegen een teveel aan voedingsstoffen. Wanneer er langdurig te veel stikstof neerdaalt, ontstaan verschillende problemen:

vermesting van de bodem

verzuring

verdringing van kwetsbare planten

verlies van leefgebied voor dieren

Hierdoor veranderen ecosystemen langzaam van karakter. Een heidegebied kan bijvoorbeeld steeds meer worden overgenomen door grassen. In duingebieden kunnen planten verdwijnen die juist afhankelijk zijn van voedselarme omstandigheden. Omdat Natura 2000-gebieden beschermd zijn, wordt hier extra goed gekeken naar de effecten van stikstof. Daardoor komen problemen vaak juist in deze gebieden duidelijk naar voren.

Meer over de ecologische werking van stikstof lees je op de pagina Natuur en stikstof.

Nee. Biodiversiteit staat ook buiten Natura 2000 onder druk. Veel soorten leven niet alleen in beschermde natuurgebieden. Ook bermen, graslanden, houtwallen, sloten, dorpsranden en agrarische gebieden bieden leefruimte voor planten en dieren. In veel van deze gebieden is de biodiversiteit de afgelopen decennia afgenomen. Dat kan zichtbaar zijn door:

• minder bloemen in graslanden
• afname van insecten
• minder vogels in agrarische gebieden
• soortenarme bermen
• minder variatie in planten

Stikstof speelt daarbij vaak een rol. De ecologische gevolgen van stikstof beperken zich niet tot Natura 2000-gebieden. Het verschil is vooral dat natuur buiten Natura 2000 vaak minder formele bescherming heeft. Daardoor krijgen problemen buiten beschermde gebieden soms minder aandacht, terwijl ook daar soorten achteruitgaan.

Een belangrijk punt in het stikstofdebat is dat stikstof overal op dezelfde manier werkt. Of een plant zich nu binnen of buiten Natura 2000 bevindt: een teveel aan stikstof kan leiden tot vermesting, verzuring en verlies van biodiversiteit. Ecologisch gezien maakt stikstof geen onderscheid tussen beschermde en niet-beschermde natuur. Het verschil zit vooral in de bescherming.

Binnen Natura 2000:

• gelden specifieke beschermingsdoelen
• wordt natuur actief gevolgd
• bestaan duidelijke regels voor bescherming

Buiten Natura 2000:

• is bescherming vaak minder uitgebreid
• zijn natuurdoelen minder specifiek vastgelegd
• krijgt biodiversiteit soms minder aandacht

Dat betekent niet dat natuur buiten Natura 2000 minder waardevol is. Veel soorten zijn juist afhankelijk van een netwerk van natuurgebieden én het landschap daaromheen. De kern is daarom: het verschil zit in regelgeving en bescherming, niet in de werking van stikstof.

De verschillen worden duidelijk wanneer je naar het landschap kijkt.

Binnen Natura 2000
In beschermde gebieden vind je vaak kwetsbare ecosystemen zoals:

• heidevelden
• duinen
• hoogvenen
• natte graslanden
• moerassen

Deze gebieden zijn vaak rijk aan bijzondere soorten, maar ook gevoelig voor verstoring.

Buiten Natura 2000
Ook buiten beschermde gebieden komt biodiversiteit voor. Denk aan:

• bloemrijke bermen
• boerenland met kruidenrijk gras
• houtwallen
• stadsparken
• oevers van sloten en watergangen

Deze gebieden vormen vaak een verbinding tussen grotere natuurgebieden. Wanneer biodiversiteit hier afneemt, wordt het voor planten en dieren moeilijker om zich te verspreiden of geschikte leefgebieden te vinden. Daarom is biodiversiteit niet alleen een onderwerp voor natuurreservaten, maar voor het hele landschap.

Herstel van biodiversiteit vraagt om meer dan bescherming van Natura 2000-gebieden alleen. Binnen Natura 2000 krijgt natuurherstel vaak prioriteit omdat de natuur daar sterk onder druk staat en speciale bescherming geniet. Maar ook buiten deze gebieden zijn maatregelen nodig. Voorbeelden zijn:

• verminderen van stikstofuitstoot
• herstel van bloemrijke graslanden
• verbeteren van waterkwaliteit
• versterken van natuurverbindingen
• natuurvriendelijk beheer van bermen en oevers

Biodiversiteit kan zich beter herstellen wanneer natuurgebieden met elkaar verbonden zijn en wanneer de kwaliteit van het omliggende landschap verbetert. Daarom is stikstofreductie in heel Nederland belangrijk, niet alleen rond beschermde natuurgebieden.
Meer hierover lees je op de pagina’s Oplossingen voor de stikstofcrisis en Stikstof en landbouw.

Veel soorten trekken zich niets aan van grenzen op een kaart. Vlinders, vogels, insecten en zoogdieren bewegen zich tussen verschillende gebieden. Ze hebben voedsel, schuilplaatsen en voortplantingsplaatsen nodig op meerdere locaties. Wanneer het landschap tussen natuurgebieden soortenarm wordt, kunnen populaties geïsoleerd raken. Daardoor wordt het moeilijker voor soorten om zich te herstellen. Een gezonde biodiversiteit vraagt daarom om aandacht voor:

• natuurgebieden
• landbouwgebieden
• stedelijk groen
• watergangen
• recreatiegebieden

Juist de combinatie van deze gebieden bepaalt hoe sterk planten- en diersoorten uiteindelijk zijn.

Natuur & Milieu vindt dat biodiversiteit niet stopt bij de grenzen van Natura 2000. Beschermde natuurgebieden zijn belangrijk, maar veel soorten zijn ook afhankelijk van het landschap daaromheen. Daarom is een bredere aanpak nodig die biodiversiteit versterkt in heel Nederland. Zowel bescherming als herstel zijn noodzakelijk. Dat vraagt onder meer om:

• vermindering van stikstofuitstoot
• herstel van natuurkwaliteit
• meer ruimte voor biodiversiteit in het dagelijks landschap
• betere verbindingen tussen natuurgebieden

Stikstofreductie is daarbij een belangrijke voorwaarde. Zonder minder stikstof blijft herstel van biodiversiteit moeilijk, zowel binnen als buiten Natura 2000.

Natura 2000 speelt een belangrijke rol in het stikstofdebat omdat veel kwetsbare natuur zich in deze gebieden bevindt. Tegelijkertijd staat biodiversiteit ook buiten beschermde natuur onder druk. Het verschil zit vooral in de bescherming, niet in de ecologische effecten van stikstof. Voor herstel van biodiversiteit is daarom aandacht nodig voor zowel Natura 2000 als het landschap daarbuiten.
Wil je meer weten? Lees dan ook:

Alles over biodiversiteit

Natuur en stikstof

Regionale stikstofdruk & gebiedsgerichte aanpak

Stikstof en landbouw

Stikstof

Oplossingen voor de stikstofcrisis

Samen geven deze pagina’s een compleet beeld van de relatie tussen biodiversiteit, natuurherstel en stikstof.