Natuur en stikstof

Wie zoekt op wat doet stikstof met de natuur, zoekt eigenlijk naar één belangrijk antwoord: te veel stikstof verstoort de natuurlijke balans.

In een gezond ecosysteem leven planten en dieren samen in evenwicht. Sommige planten groeien op voedselarme grond, andere soorten hebben juist meer voedingsstoffen nodig. Wanneer er veel stikstof neerslaat, verandert die balans.

• Daardoor ontstaan drie belangrijke problemen:
• sommige planten groeien veel sneller dan andere;
• de bodem verandert van samenstelling;
• planten- en diersoorten verdwijnen.

Het effect van stikstof op natuur is daarom groter dan alleen extra plantengroei. Uiteindelijk verandert een compleet ecosysteem.

Een van de bekendste gevolgen van stikstof is vermesting. Dat betekent dat de bodem te veel voedingsstoffen krijgt.
Voor planten lijkt dat in eerste instantie positief. Maar niet alle soorten profiteren evenveel van extra stikstof. Sommige planten groeien explosief wanneer er veel voedingsstoffen beschikbaar zijn.
Bekende voorbeelden zijn:

• brandnetels;
• bramen;
• grassen;
• rietachtige planten.

Brandnetels en stikstof

De combinatie van brandnetels en stikstof wordt vaak genoemd omdat brandnetels het goed doen op voedselrijke grond. Waar veel stikstof aanwezig is, kunnen brandnetels zich snel uitbreiden.

Dat betekent niet dat brandnetels slecht zijn. Ze zijn zelfs belangrijk voor verschillende insecten. Het probleem ontstaat wanneer brandnetels andere planten verdringen. Daardoor neemt de variatie af.

Bramen en stikstof

Ook bramen en stikstof zijn nauw met elkaar verbonden. Bramenstruiken profiteren van extra voedingsstoffen en kunnen snel grote oppervlakken overnemen.

Daardoor krijgen planten die juist van voedselarme omstandigheden houden minder ruimte. In sommige natuurgebieden verdwijnen daardoor karakteristieke soorten die er van nature thuishoren.

Wanneer mensen zoeken op stikstof bramen of bramen stikstof, zien ze vaak voorbeelden van natuurgebieden waarin bramen sterk zijn uitgebreid door een teveel aan voedingsstoffen.

Minder variatie in de natuur

Wanneer enkele soorten gaan overheersen, verdwijnen andere planten langzaam uit beeld. Hierdoor wordt de natuur minder gevarieerd.

Wat eerst een kleurrijke mix van planten was, verandert geleidelijk in een gebied waarin slechts enkele soorten domineren.

Naast vermesting veroorzaakt stikstof ook verzuring.
Verzuring betekent dat de bodem zuurder wordt. Hierdoor verdwijnen belangrijke voedingsstoffen uit de grond. Tegelijkertijd kunnen stoffen vrijkomen die schadelijk zijn voor plantenwortels.
Voor veel planten is dat een probleem.

Wanneer de bodem verzuurt:

• groeien planten minder goed;
• worden wortels kwetsbaarder;
• neemt bodemleven af;
• verslechtert de kwaliteit van natuurgebieden.

Verzuring gebeurt vaak geleidelijk. Daardoor zijn de effecten niet altijd direct zichtbaar. Toch kunnen natuurgebieden op lange termijn sterk veranderen door deze processen.
Dat is een belangrijke reden waarom stikstof slecht voor natuur kan zijn.

Veel mensen zoeken naar informatie over stikstof in de grond of vragen zich af wat er gebeurt bij te veel stikstof in de grond.

Stikstof komt op verschillende manieren in de bodem terecht. Een deel slaat neer vanuit de lucht. Een ander deel komt via regenwater of uitspoeling in de bodem terecht.

Wat gebeurt er bij te veel stikstof in de grond?

Wanneer er langdurig veel stikstof wordt aangevoerd, verandert de bodem.

Er ontstaat een situatie waarbij:

• de natuurlijke voedingsstoffenbalans verstoord raakt;
• de bodem zuurder wordt;
• het bodemleven verandert;
• plantenwortels minder goed functioneren.

De gevolgen van te veel stikstof in de grond zijn niet altijd meteen zichtbaar. Vaak duurt het jaren voordat veranderingen in planten en dieren duidelijk worden.

Bodemleven speelt een sleutelrol

Onder de grond leeft een enorme hoeveelheid organismen. Denk aan schimmels, bacteriën, insectenlarven en regenwormen.
Samen zorgen zij ervoor dat planten voedingsstoffen kunnen opnemen en dat organisch materiaal wordt afgebroken.
Wanneer er te veel stikstof in de grond aanwezig is, verandert deze gemeenschap van bodemorganismen. Dat heeft gevolgen voor de hele voedselketen boven de grond.
Een gezonde bodem vormt daarom de basis van gezonde natuur.

De meest zichtbare gevolgen van stikstof zien we terug in de biodiversiteit. Biodiversiteit betekent de verscheidenheid aan planten, dieren, insecten en andere levende organismen.

Wanneer stikstof zorgt voor vermesting en verzuring, verdwijnen vooral soorten die afhankelijk zijn van voedselarme omstandigheden.
Denk bijvoorbeeld aan:

• heideplanten
• orchideeën
• zonnedauw
• verschillende mossen en korstmossen

Wanneer deze soorten verdwijnen, heeft dat gevolgen voor insecten die ervan leven. Vervolgens krijgen ook vogels, amfibieën en zoogdieren minder voedsel of leefruimte. Zo werkt het effect van stikstof op natuur door in de hele voedselketen.

Van soortenrijk naar soortenarm 

Natuurgebieden worden vaak niet volledig kaal door stikstof. Het probleem is juist dat ze minder gevarieerd worden. Een soortenrijk gebied verandert langzaam in een soortenarm gebied waarin nog maar een beperkt aantal planten domineert. Dat maakt stikstof een belangrijke bedreiging voor biodiversiteit.
Meer over biodiversiteit lees je op de pagina Biodiversiteit.

De gevolgen van stikstof zijn zichtbaar in verschillende Nederlandse natuurtypen.

Heide 

Heidevelden zijn van nature voedselarm. Juist daardoor kunnen bijzondere planten groeien. Bij veel stikstof groeien grassen sneller dan heide. Na verloop van tijd verandert een heidegebied daardoor steeds meer in grasland.

Duinen 

Ook duingebieden zijn gevoelig voor stikstof. Planten die gespecialiseerd zijn in voedselarme omstandigheden krijgen het moeilijk wanneer de bodem rijker wordt. Daardoor verandert de vegetatie en neemt de soortenrijkdom af.

Vennen 
In en rond vennen kan stikstof leiden tot veranderingen in waterkwaliteit en plantengroei. Wanneer voedingsstoffen zich ophopen, verdwijnen soorten die afhankelijk zijn van schoon en voedselarm water.

Graslanden 

Bloemrijke graslanden veranderen bij een te veel aan stikstof vaak in graslanden waar enkele dominante grassoorten overheersen. Daardoor verdwijnen veel bloemen en daarmee ook insecten zoals wilde bijen en vlinders.

Alleen het verminderen van stikstofuitstoot is niet genoeg.

Veel natuurgebieden hebben jarenlang te maken gehad met een hoge belasting van stikstof. Daardoor zijn planten verdwenen, bodems veranderd en ecosystemen uit balans geraakt. Natuurherstel helpt om die schade te herstellen.

Voorbeelden van natuurherstel zijn:

• herstel van heidegebieden
• verbetering van waterhuishouding
• verwijderen van overtollige voedingsstoffen
• verbinden van natuurgebieden
• vergroten van leefgebieden voor planten en dieren

Deze maatregelen maken natuurgebieden sterker en beter bestand tegen toekomstige druk. Natuurbescherming en stikstof hangen daarom nauw met elkaar samen. Herstel van natuur is niet alleen belangrijk voor vandaag, maar ook voor de biodiversiteit van de toekomst.

Meer hierover lees je op de pagina Oplossingen voor de stikstofcrisis.

Natuur & Milieu zet zich in voor sterke natuur en herstel van biodiversiteit.

Daarvoor is het nodig dat de hoeveelheid stikstof die in natuurgebieden terechtkomt structureel afneemt. Alleen dan krijgen ecosystemen de kans om te herstellen.

Daarnaast is aandacht nodig voor natuurherstel. Veel gebieden hebben hulp nodig om weer veerkrachtig te worden.

Volgens Natuur & Milieu zijn gezonde natuurgebieden belangrijk voor planten en dieren, maar ook voor mensen. Ze zorgen voor schoon water, een gezonde bodem en een prettige leefomgeving.

Bescherming van biodiversiteit staat daarom centraal in een toekomstbestendige aanpak van stikstof.

Te veel stikstof verstoort de natuurlijke balans. Het zorgt voor vermesting, verzuring en verlies van soorten. Daardoor neemt de biodiversiteit af en worden natuurgebieden kwetsbaarder.

Wil je meer weten over dit onderwerp? Lees dan ook:

• Stikstof (de overkoepelende pagina over stikstof)
• Oplossingen voor de stikstofcrisis
• Stikstof en landbouw
• Biodiversiteit

Samen geven deze pagina’s een compleet beeld van de relatie tussen stikstof, natuur en biodiversiteit.