Stikstof en waterkwaliteit

Stikstof komt via verschillende routes in het milieu terecht. Een deel komt uit de landbouw, bijvoorbeeld door mest en kunstmest. Ook verkeer, industrie en huishoudens dragen bij aan stikstofuitstoot. Wanneer stikstof eenmaal in de lucht of bodem terechtkomt, blijft het daar niet altijd. Regen kan stikstof meenemen naar sloten, beken, rivieren en grondwater. Dit proces noemen we uitspoeling. Daarnaast kan stikstof via lozingen rechtstreeks in oppervlaktewater terechtkomen. Water fungeert daardoor als een verzamelplek voor stikstof uit verschillende bronnen. Wat begint als uitstoot naar lucht of bodem, kan uiteindelijk terechtkomen in het watersysteem. Voor een algemene uitleg over stikstof kun je terecht op de pagina Stikstof.

Niet alle stikstof wordt opgenomen door planten. Een deel blijft achter in de bodem. Wanneer het regent, kan deze stikstof oplossen in het water en langzaam wegzakken naar diepere bodemlagen. Uiteindelijk bereikt de stikstof het grondwater of stroomt deze via sloten en beken naar grotere wateren. Dit proces gebeurt vaak geleidelijk en blijft daardoor grotendeels onzichtbaar. Vooral in gebieden met intensieve landbouw kan veel stikstof in de bodem aanwezig zijn. Daardoor is ook de kans groter dat stikstof uitspoelt naar het watersysteem. Een belangrijk kenmerk van uitspoeling is dat de gevolgen soms pas jaren later zichtbaar worden. Stikstof die vandaag in de bodem terechtkomt, kan nog lange tijd invloed hebben op de waterkwaliteit.

Wanneer te veel stikstof in sloten, plassen, meren en andere wateren terechtkomt, ontstaat een proces dat bekendstaat als vermesting. Stikstof werkt daarbij als voedingsstof voor algen en waterplanten. Hierdoor kunnen sommige soorten extreem snel groeien.Dat leidt vaak tot:

• sterke algengroei
• dichtgegroeide sloten
• een afname van waterplanten die afhankelijk zijn van helder water
• minder licht onder water

Wanneer grote hoeveelheden algen afsterven, worden ze afgebroken door bacteriën. Daarbij wordt zuurstof verbruikt. Daardoor kan zuurstofgebrek ontstaan. Vissen, waterinsecten en andere waterdieren hebben juist zuurstof nodig om te overleven. Het gevolg is dat de waternatuur uit balans raakt en de biodiversiteit afneemt. Meer over de gevolgen van stikstof voor ecosystemen lees je op de pagina’s Natuur en stikstof en Biodiversiteit binnen en buiten Natura 2000.

Niet alle stikstof blijft aan de oppervlakte. Een deel komt terecht in het grondwater. Grondwater is belangrijk omdat een groot deel van het Nederlandse drinkwater hieruit wordt gewonnen. Wanneer stikstof zich ophoopt in grondwater, kunnen de concentraties oplopen. Dat maakt het zuiveren van drinkwater ingewikkelder en duurder. Daarnaast is vervuiling van grondwater lastig terug te draaien. Water beweegt langzaam door de ondergrond. Daardoor kan herstel tientallen jaren duren. Juist daarom is het belangrijk om te voorkomen dat grote hoeveelheden stikstof in het grondwater terechtkomen. Een gezonde waterkwaliteit begint bij het beschermen van de bron.

Stikstof komt in water voor in verschillende vormen, waaronder nitraat en ammonium. Planten gebruiken deze stoffen als voedingsstof. Een beperkte hoeveelheid voedingsstoffen is normaal. Problemen ontstaan wanneer er te veel van aanwezig is. Dan krijgen snelgroeiende soorten een voordeel ten opzichte van planten en dieren die juist afhankelijk zijn van voedselarm water. De gevolgen kunnen zijn:

• meer algengroei
• minder doorzicht in het water
• afname van waterplanten
• zuurstofgebrek
• vissterfte
• verlies van biodiversiteit

Soorten die afhankelijk zijn van schoon en helder water verdwijnen vaak als eerste. Daardoor verandert het ecosysteem langzaam. Een gevarieerd watersysteem maakt plaats voor een soortenarm systeem waarin slechts enkele soorten domineren. Waterkwaliteit en stikstofbelasting zijn daarom rechtstreeks met elkaar verbonden.

Een van de grootste uitdagingen is dat stikstof zich over een lange periode kan ophopen. Schade ontstaat meestal niet van de ene op de andere dag. Vaak duurt het jaren voordat zichtbaar wordt hoe sterk een watersysteem is veranderd. Het herstel verloopt eveneens langzaam. Zelfs wanneer de uitstoot van stikstof afneemt, blijft een deel van de stikstof nog jarenlang aanwezig in bodem en grondwater. Daardoor blijven wateren soms lang belast. Dit maakt stikstof een hardnekkig probleem. Maatregelen kunnen effectief zijn, maar het duurt vaak enige tijd voordat verbeteringen zichtbaar worden in de waterkwaliteit. Een lange adem is daarom noodzakelijk.

Het verbeteren van waterkwaliteit begint bij het verminderen van stikstofuitstoot aan de bron. Hoe minder stikstof in lucht, bodem en water terechtkomt, hoe kleiner de belasting op het watersysteem. Daarnaast zijn verschillende maatregelen mogelijk:

• natuurvriendelijke oevers aanleggen
• bufferstroken tussen landbouwgrond en water
• beter bodembeheer
• efficiënter gebruik van meststoffen
• herstel van natuurlijke watersystemen
• bescherming van grondwatergebieden

Deze maatregelen helpen om minder stikstof in het water terecht te laten komen. Tegelijkertijd vraagt schoon water om samenwerking tussen landbouw-, natuur- en waterbeleid. Problemen in het watersysteem kunnen niet los worden gezien van wat er gebeurt op het land.Meer hierover lees je op de pagina Oplossingen voor de stikstofcrisis en Stikstof en landbouw.

Waterkwaliteit lijkt misschien een technisch onderwerp, maar raakt ons dagelijks leven op verschillende manieren. Schoon water is belangrijk voor:

• drinkwater
• recreatie
• natuurbeleving
• biodiversiteit
• gezondheid

Wanneer water vervuild raakt, heeft dat gevolgen voor planten en dieren, maar ook voor mensen. Zwemwater kan minder aantrekkelijk worden. Natuurgebieden verliezen soorten. En drinkwaterbedrijven moeten meer inspanningen leveren om water geschikt te maken voor consumptie. Iedereen is dus afhankelijk van een gezond watersysteem. Daarom raakt stikstofbeleid uiteindelijk ook de kwaliteit van onze leefomgeving. Meer hierover lees je op de pagina Stikstof in het dagelijks leven.

Stikstof heeft niet alleen gevolgen voor natuur op het land, maar ook voor de kwaliteit van ons water. Via uitspoeling en lozingen komt stikstof terecht in sloten, rivieren, meren en grondwater. Dat kan leiden tot vermesting, zuurstofgebrek en verlies van biodiversiteit. Schoon water is niet vanzelfsprekend. Het vraagt om een gezonde balans tussen natuur, landbouw, wonen en economie. Door stikstofuitstoot te verminderen en watersystemen beter te beschermen, kan de waterkwaliteit stap voor stap verbeteren. Wil je meer weten over de relatie tussen stikstof en andere thema’s? Lees dan ook:

• Stikstof
• Stikstof en landbouw
• Natuur en stikstof
• Stikstof in het dagelijks leven
• Oplossingen voor de stikstofcrisis
• Biodiversiteit binnen en buiten Natura 2000

Samen geven deze pagina’s een compleet beeld van de oorzaken, gevolgen en oplossingen van het stikstofvraagstuk.